Last updated: 18 พ.ย. 2569 | 6 จำนวนผู้เข้าชม |
คดีเรียกค่าเลี้ยงดูบุตรในประเทศไทย: พ่อแม่แยกทางกันแล้ว ใครต้องรับผิดชอบ และเรียกได้เดือนละเท่าไหร่?
การเลิกราหรือหย่าร้างของพ่อแม่อาจทำให้ความสัมพันธ์ในครอบครัวเปลี่ยนแปลงไป แต่สิ่งหนึ่งที่ไม่ควรเปลี่ยนตามไปด้วยคือความรับผิดชอบที่มีต่อบุตร
ในหลายครอบครัว เมื่อพ่อแม่แยกทางกัน บุตรอาจอยู่กับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ขณะที่อีกฝ่ายไม่ได้ใช้ชีวิตร่วมกับบุตรเหมือนเดิม ปัญหาที่มักตามมาคือ ใครต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงดูบุตร? หากอีกฝ่ายไม่ยอมจ่ายจะทำอย่างไร? และถ้าผู้เลี้ยงดูบุตรมีรายได้น้อยกว่าอีกฝ่าย จะเรียกค่าเลี้ยงดูได้มากน้อยเพียงใด?
ความจริงที่หลายคนอาจยังไม่ทราบคือ หน้าที่ในการอุปการะเลี้ยงดูบุตรไม่ได้สิ้นสุดลงเพียงเพราะพ่อแม่หย่าร้างหรือแยกกันอยู่ และกฎหมายไทยมีหลักเกณฑ์ให้ผู้มีหน้าที่รับผิดชอบสามารถถูกเรียกร้องให้ชำระค่าอุปการะเลี้ยงดูได้
บทความนี้จะอธิบายสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย พร้อมตัวอย่างสถานการณ์ที่พบได้ในชีวิตจริง
1. พ่อแม่หย่ากันแล้ว ใครมีหน้าที่จ่ายค่าเลี้ยงดูบุตร?
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1564 กำหนดให้บิดามารดามีหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่บุตรยังเป็นผู้เยาว์
หน้าที่ดังกล่าวไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าพ่อหรือแม่เป็นผู้มีอำนาจปกครองบุตร หรือเป็นฝ่ายที่บุตรพักอาศัยอยู่ด้วย
ตัวอย่างเช่น
สามีและภริยาจดทะเบียนสมรสและมีบุตรด้วยกัน 1 คน ต่อมาทั้งสองหย่าขาดจากกัน โดยตกลงให้บุตรอยู่กับมารดา ส่วนบิดาแยกไปพักอาศัยที่อื่น
แม้บิดาจะไม่ได้อยู่กับบุตรและไม่ได้เป็นผู้ดูแลบุตรในชีวิตประจำวัน แต่บิดายังคงมีหน้าที่ตามกฎหมายในการอุปการะเลี้ยงดูบุตร ไม่สามารถปฏิเสธความรับผิดชอบเพียงเพราะไม่ได้อยู่ร่วมบ้านกับบุตรได้
ในทางกลับกัน มารดาซึ่งเป็นผู้ดูแลบุตรก็มีหน้าที่ร่วมรับผิดชอบค่าใช้จ่ายตามกำลังและความสามารถของตนด้วย
2. ค่าเลี้ยงดูบุตรต้องจ่ายเดือนละเท่าไหร่? กฎหมายกำหนดตัวเลขไว้หรือไม่?
นี่เป็นคำถามที่พบได้บ่อยที่สุดในคดีครอบครัว
คำตอบคือ กฎหมายไทยไม่ได้กำหนดอัตราค่าเลี้ยงดูบุตรเป็นจำนวนเงินตายตัว
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/38 กำหนดหลักเกณฑ์ว่า การกำหนดค่าอุปการะเลี้ยงดูต้องพิจารณาจากความสามารถของผู้มีหน้าที่ต้องให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์แห่งกรณี
กล่าวคือ ศาลไม่ได้พิจารณาเพียงว่าฝ่ายที่ต้องจ่ายมีรายได้เดือนละเท่าไหร่ แต่ต้องพิจารณาความจำเป็นและสภาพความเป็นอยู่ของบุตรประกอบด้วย
ตัวอย่างค่าใช้จ่ายที่อาจนำมาประกอบการพิจารณา ได้แก่
ค่าอาหารและเครื่องอุปโภคบริโภค
ค่าเล่าเรียนและค่าธรรมเนียมการศึกษา
ค่าอุปกรณ์การเรียนและกิจกรรมเสริมทักษะ
ค่ารักษาพยาบาลและประกันสุขภาพ
ค่าเดินทางและค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน
ค่าใช้จ่ายอื่นที่จำเป็นตามวัยและสภาพความเป็นอยู่ของบุตร
ตัวอย่างเช่น หากบุตรเรียนอยู่ในโรงเรียนเอกชน มีค่าเล่าเรียนและค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาค่อนข้างสูง ศาลอาจพิจารณาค่าใช้จ่ายเหล่านั้นประกอบกับรายได้และความสามารถของพ่อแม่ทั้งสองฝ่าย
ดังนั้น การเรียกค่าเลี้ยงดูเดือนละ 5,000 บาท 10,000 บาท หรือ 30,000 บาท จึงไม่มีคำตอบที่ใช้ได้กับทุกครอบครัว
สิ่งสำคัญคือการแสดงให้เห็นว่าเงินจำนวนที่เรียกร้องนั้นมีความจำเป็นและเหมาะสมกับสภาพความเป็นอยู่ของบุตร รวมถึงความสามารถของผู้มีหน้าที่จ่าย
3. หากอีกฝ่ายอ้างว่าไม่มีงานประจำหรือไม่มีรายได้ จะไม่ต้องจ่ายหรือไม่?
การไม่มีงานประจำไม่ได้หมายความว่าจะพ้นจากหน้าที่ในการอุปการะเลี้ยงดูบุตรโดยอัตโนมัติ
ในทางปฏิบัติ ผู้มีหน้าที่จ่ายอาจประกอบอาชีพอิสระ ทำธุรกิจ รับงานเป็นครั้งคราว หรือมีรายได้จากทรัพย์สินโดยไม่ได้รับเงินเดือนประจำ
การพิจารณาความสามารถในการจ่ายจึงไม่ควรจำกัดอยู่เพียงสลิปเงินเดือน
ตัวอย่างหลักฐานที่อาจใช้ประกอบการพิจารณา ได้แก่
รายการเดินบัญชีธนาคาร
เอกสารแสดงรายได้หรือรายรับจากธุรกิจ
เอกสารการเสียภาษี
หลักฐานการถือครองทรัพย์สิน
ข้อมูลเกี่ยวกับอาชีพและลักษณะการประกอบธุรกิจ
พยานหลักฐานเกี่ยวกับรายได้และฐานะทางการเงิน
อย่างไรก็ตาม การมีทรัพย์สินหรือรายได้บางประเภทไม่ได้หมายความว่าจะต้องชำระตามจำนวนที่อีกฝ่ายเรียกร้องเสมอไป ศาลยังต้องพิจารณาความจำเป็นของบุตรและพฤติการณ์ทั้งหมดประกอบกัน
4. ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน แต่มีบุตรด้วยกัน สามารถเรียกค่าเลี้ยงดูได้หรือไม่?
นี่เป็นอีกประเด็นที่มีความสำคัญ เพราะหลายครอบครัวมีบุตรด้วยกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส
กฎหมายไทยแยกสถานะความเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายออกจากความเป็นบิดาทางชีวภาพ
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1547 เด็กที่เกิดจากบิดามารดาซึ่งไม่ได้สมรสกันจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของบิดาได้โดยการสมรสกันภายหลัง การจดทะเบียนว่าเป็นบุตร หรือคำพิพากษาของศาล
ดังนั้น หากบิดาและมารดาไม่ได้จดทะเบียนสมรส และยังไม่มีการดำเนินการให้บิดาเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย อาจต้องดำเนินการเรื่องสถานะความเป็นบิดาก่อนหรือพร้อมกับการเรียกร้องสิทธิที่เกี่ยวข้อง
ตัวอย่างเช่น
หญิงและชายอยู่กินด้วยกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส มีบุตรด้วยกัน 1 คน ต่อมาทั้งสองแยกทางกัน ฝ่ายชายไม่ยอมรับผิดชอบค่าเลี้ยงดู
ในกรณีนี้ มารดาอาจต้องพิจารณาดำเนินการทางกฎหมายเพื่อให้สถานะความเป็นบิดาได้รับการรับรองตามกฎหมาย และใช้สิทธิเรียกร้องเกี่ยวกับค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรตามขั้นตอนที่เหมาะสม
จึงไม่ควรเข้าใจว่าการไม่ได้จดทะเบียนสมรสทำให้บุตรไม่มีสิทธิได้รับการดูแลตามกฎหมาย แต่ต้องพิจารณาสถานะทางกฎหมายของบิดาและข้อเท็จจริงในแต่ละกรณีด้วย
5. มีข้อตกลงหย่าแล้ว แต่ฝ่ายที่ต้องจ่ายไม่ยอมจ่ายตามที่ตกลง จะทำอย่างไร?
หลายคู่ตกลงเรื่องค่าเลี้ยงดูบุตรไว้ในบันทึกข้อตกลงท้ายทะเบียนหย่า หรือในสัญญาประนีประนอมยอมความ แต่ภายหลังฝ่ายที่มีหน้าที่จ่ายกลับไม่ปฏิบัติตามข้อตกลง
ตัวอย่างเช่น
ในวันจดทะเบียนหย่า ทั้งสองฝ่ายตกลงกันว่าบิดาจะจ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรเดือนละ 10,000 บาท โดยโอนเงินภายในวันที่ 5 ของทุกเดือน แต่หลังจากหย่าได้ประมาณ 6 เดือน บิดากลับหยุดจ่ายโดยไม่มีเหตุผล
กรณีเช่นนี้ ผู้มีสิทธิเรียกร้องควรตรวจสอบก่อนว่าข้อตกลงดังกล่าวมีสถานะทางกฎหมายอย่างไร มีการบันทึกไว้ในเอกสารการหย่าหรือคำพิพากษาของศาลหรือไม่ และมีเงื่อนไขการชำระอย่างไร
หากเป็นข้อตกลงที่สามารถบังคับได้ตามกฎหมาย อาจใช้สิทธิเรียกร้องหรือดำเนินการตามขั้นตอนทางกฎหมายที่เหมาะสมได้
สิ่งที่ควรเก็บรักษาไว้ ได้แก่
บันทึกข้อตกลงการหย่า
ทะเบียนหย่า
ข้อความสนทนาที่ตกลงเรื่องค่าเลี้ยงดู
หลักฐานการโอนเงินที่ผ่านมา
หลักฐานการผิดนัดชำระ
หลักฐานค่าใช้จ่ายจริงของบุตร
การมีเอกสารและหลักฐานที่ชัดเจนจะช่วยให้การดำเนินการทางกฎหมายมีความเป็นระบบมากขึ้น
6. หากรายได้ของฝ่ายที่ต้องจ่ายเพิ่มขึ้น สามารถขอเพิ่มค่าเลี้ยงดูได้หรือไม่?
ได้ในกรณีที่มีเหตุและข้อเท็จจริงรองรับ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/39 เปิดโอกาสให้ศาลแก้ไขเรื่องค่าอุปการะเลี้ยงดูได้ เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะของคู่กรณี โดยอาจสั่งเพิ่ม ลด เพิกถอน หรือกลับให้ค่าอุปการะเลี้ยงดูได้ตามความเหมาะสม
ตัวอย่างเช่น
เดิมศาลกำหนดให้บิดาจ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรเดือนละ 8,000 บาท เนื่องจากในขณะนั้นบิดามีรายได้จำกัด
ต่อมาบิดามีรายได้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่บุตรเติบโตขึ้นและมีค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาและสุขภาพเพิ่มขึ้น
มารดาอาจพิจารณายื่นคำร้องขอให้ศาลพิจารณาเพิ่มค่าอุปการะเลี้ยงดู โดยต้องมีหลักฐานแสดงถึงการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว
ในทางกลับกัน หากฝ่ายที่ต้องจ่ายประสบปัญหาทางการเงินอย่างแท้จริง ก็อาจใช้สิทธิขอให้ศาลพิจารณาลดจำนวนค่าเลี้ยงดูได้เช่นกัน
ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นว่าค่าเลี้ยงดูบุตรไม่จำเป็นต้องเป็นจำนวนเงินคงที่ตลอดไป แต่สามารถปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับสถานการณ์ของครอบครัวได้ตามกฎหมาย
7. บุตรอายุครบ 20 ปีแล้ว ยังเรียกค่าเลี้ยงดูได้หรือไม่?
โดยหลักทั่วไป บุคคลจะบรรลุนิติภาวะเมื่ออายุครบ 20 ปีบริบูรณ์ เว้นแต่จะบรรลุนิติภาวะโดยการสมรสตามกฎหมาย
หน้าที่ของบิดามารดาตามมาตรา 1564 วรรคหนึ่ง จึงครอบคลุมการอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาแก่บุตรในระหว่างที่ยังเป็นผู้เยาว์
อย่างไรก็ตาม มาตรา 1564 วรรคสองยังบัญญัติให้บิดามารดามีหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูบุตรที่บรรลุนิติภาวะแล้วได้ในกรณีที่บุตรเป็นผู้ทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองไม่ได้
จึงไม่ควรเข้าใจว่าการมีอายุครบ 20 ปีทำให้หน้าที่ของบิดามารดาสิ้นสุดลงในทุกกรณี
ส่วนกรณีที่บุตรอายุเกิน 20 ปีและกำลังศึกษาอยู่ การเรียกร้องค่าใช้จ่ายต้องพิจารณาสถานะทางกฎหมาย ข้อตกลงระหว่างคู่กรณี และข้อเท็จจริงเฉพาะเรื่องประกอบกัน ไม่ใช่ว่าจะเรียกได้โดยอัตโนมัติทุกกรณี
8. ค่าเลี้ยงดูบุตรแตกต่างจากค่าเลี้ยงชีพของอดีตคู่สมรสอย่างไร?
หลายคนมักเข้าใจว่าค่าเลี้ยงดูบุตรและค่าเลี้ยงชีพของอดีตสามีหรือภริยาเป็นเรื่องเดียวกัน แต่ในทางกฎหมายเป็นสิทธิเรียกร้องคนละประเภท
ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร เป็นหน้าที่ของบิดามารดาที่ต้องดูแลบุตรตามกฎหมาย โดยมีหลักสำคัญตามมาตรา 1564 และมาตรา 1598/38
ส่วน ค่าเลี้ยงชีพของคู่สมรสภายหลังการหย่า ตามมาตรา 1526 มีเงื่อนไขเฉพาะ กล่าวคือ เหตุแห่งการหย่าต้องเป็นความผิดของคู่สมรสฝ่ายหนึ่งแต่ฝ่ายเดียว และการหย่านั้นทำให้อีกฝ่ายยากจนลงเพราะไม่มีรายได้เพียงพอจากทรัพย์สินหรือการงานตามที่เคยทำอยู่ระหว่างสมรส อีกทั้งต้องยกสิทธิเรียกร้องในคดีหย่าตามที่กฎหมายกำหนด
ดังนั้น แม้จะเป็นคดีหย่าเดียวกัน แต่สิทธิเรียกร้องทั้งสองประเภทต้องพิจารณาแยกจากกัน
9. หากต้องการฟ้องเรียกค่าเลี้ยงดูบุตร ควรเตรียมหลักฐานอะไรบ้าง?
การดำเนินคดีเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรไม่ได้พิจารณาเพียงว่าฝ่ายใดเป็นผู้ดูแลบุตร แต่ต้องแสดงให้เห็นถึงความจำเป็นของบุตรและความสามารถของผู้มีหน้าที่จ่ายด้วย
เอกสารและหลักฐานที่ควรเตรียม ได้แก่
เอกสารเกี่ยวกับบุตรและครอบครัว
สูติบัตรของบุตร
ทะเบียนบ้าน
ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่า (ถ้ามี)
ข้อตกลงเกี่ยวกับอำนาจปกครองและค่าเลี้ยงดู
เอกสารเกี่ยวกับการรับรองบุตรหรือคำพิพากษา (ถ้ามี)
หลักฐานค่าใช้จ่ายของบุตร
ใบเสร็จค่าเล่าเรียน
ค่าอุปกรณ์การศึกษา
ค่ารักษาพยาบาล
ค่าเดินทาง
ค่าใช้จ่ายประจำวัน
หลักฐานค่าใช้จ่ายพิเศษที่จำเป็น
หลักฐานเกี่ยวกับความสามารถทางการเงินของคู่กรณี
สลิปเงินเดือน
รายการเดินบัญชี
เอกสารรายได้จากธุรกิจ
เอกสารภาษี
หลักฐานเกี่ยวกับทรัพย์สินและภาระทางการเงิน
การเตรียมหลักฐานเหล่านี้จะช่วยให้สามารถกำหนดจำนวนเงินที่เรียกร้องได้อย่างมีเหตุผล และช่วยให้ศาลพิจารณาข้อเท็จจริงได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
บทสรุป: การแยกทางของพ่อแม่ ไม่ควรทำให้บุตรต้องสูญเสียสิทธิในการได้รับการดูแล
การหย่าร้างหรือการแยกทางเป็นเรื่องระหว่างผู้ใหญ่ แต่ผลกระทบที่เกิดขึ้นอาจตกอยู่กับบุตรโดยตรง
กฎหมายไทยจึงกำหนดหน้าที่ให้บิดามารดาต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรตามสมควร แม้จะไม่ได้ใช้ชีวิตร่วมกันแล้วก็ตาม
อย่างไรก็ตาม การเรียกค่าเลี้ยงดูไม่ได้มีสูตรคำนวณที่ใช้ได้กับทุกครอบครัว จำนวนเงินที่เหมาะสมต้องพิจารณาจากความจำเป็นของบุตร ความสามารถของผู้มีหน้าที่จ่าย ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์ทั้งหมดของแต่ละกรณี
หากอีกฝ่ายไม่รับผิดชอบตามหน้าที่ หรือมีข้อพิพาทเกี่ยวกับจำนวนค่าเลี้ยงดู การใช้อำนาจปกครอง หรือการปฏิบัติตามข้อตกลงหย่า การปรึกษาทนายความเพื่อประเมินสิทธิและวางแนวทางดำเนินคดีตั้งแต่ต้น จะช่วยลดความเสี่ยงและป้องกันปัญหาที่อาจเกิดขึ้นในภายหลัง
________________________
หากคุณกำลังประสบปัญหาเกี่ยวกับค่าเลี้ยงดูบุตร สามารถติดต่อเพื่อขอคำปรึกษาและประเมินแนวทางทางกฎหมายได้
ติดต่อขอคำปรึกษาเกี่ยวกับคดีเรียกค่าเลี้ยงดูหรือรับรองบุตร